ماه محرم الحرام

ماه صفر المظفرو اربعین

پنل بالا

رهبری

اخبارمدرسه



آموزه‌های اقتصادی اسلام در ادعیه ماه مبارک رمضان

رای دهی:  / 8
ضعیفعالی 

با توجه به شرایط اقتصاد کنونی که تقریباً همگان با آن درگیر هستند و از طرفی هم بزرگان دین افراد را به تفکر در معانی و مفاهیم ادعیه مختلف سفارش می‌کنند، بدست آوردن آموزه‌ها و تعالیمی که بتواند راه‌گشای مشکلات اقتصادی باشد، لازم به نظر می‌آید.ادعیه‌ای که در ماه مبارک رمضان وارد شده، دارای مفاهیم مختلف و ارزنده‌ای ازجمله مفاهیم اقتصادی می‌باشد. این مفاهیم ارزنده در دعاهایی چون دعای سحر، دعای ابوحمزه ثمالی و ... قرار دارد. از جمله این آموزه‌ها می‌توان طلب روزی از خداوند، درخواست روزی حلال و گسترده، قناعت و زکات و ... را نام برد.

مطالعات صورت گرفته در این زمینه، بسیار محدود و به طور خیلی ساده و گذرا انجام  گرفته است و یا برخی دعاها به طور خاص و با دید عرفانی نگریسته شده است. لذا در این تحقیق سعی شده است که به طور گسترده‌تر به موضوع پرداخته شود.

برای زدودن مشکلات و مسائل اقتصادی، لازم است همه افراد در حیطه مسؤولیت خود اقدامات لازم را به عمل آورند. بی شک برای دستیابی به این اهداف، شناخت آموزه‌های اقتصادی از منظر آیات و روایات، اهمیت فراوان دارد. در این نوشتار سعی شده است تا با به دست آوردن و بررسی این مفاهیم، راهکارهای مناسبی ارائه شود و این تحقیق سرآغاز تحقیقات گسترده‌تری در این زمینه قرار گیرد.

واژگان کلیدی: آموزه، اقتصاد، اسلام، ادعیه، رمضان، روزی حلال، فقرگریزی، درخواست رهایی از دین، شکر، نزول خیرات، قناعت، زکات.

تعریف مفاهیم و اصطلاحات کلیدی آموزه

در لغت به معنی «تعلیم و آموزش»[1] است.

اقتصاد

اقتصاد به معنی «به اندازه خرج کردن»،[2] «میانه نگه داشتن»[3] و در اصطلاح به معنی «میانه‌روی در هر کاری»[4] گفته می‌شود.

اسلام

در لغت به معنای «گردن‌نهادن، مسلمان‌شدن»[5] است و در اصطلاح به معنی «کامل ترین مرحله ادیان آسمانی، شریعت خاتم المرسلین که در قرن شش میلادی به وسیله محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب r، برگزیده ترین پیامبر، به دست بشر رسیده است.»[6] می‌باشد.

ادعیه

در لغت به معنی جمع «دعاء»[7] می‌باشد.

رمضان

در لغت به معنای «ماه نهم از سال قمری و ماه روزه»[8] و در اصطلاح نیز به معنی «ماه نهم از ماه‌های قمری و چون موقع تسمیه ماه‌ها، این ماه در شدت گرما بوده، بدین نام موسوم گشته است.»[9] می‌باشد.

 

اهمیت ماه مبارک رمضان

همان‌طور که بعضی لحظات، ساعات و روزها دارای ویژگی و تأثیرگذاری خاص و متمایز از سایر لحظات، ساعات و روزها گشته اند، ماه مبارک رمضان هم از سایر ماه‌ها متمایز گشته و تقدس خاصی به خود گرفته است و هرکس که به آن روی آورد و آن را دریابد، نیز تقدس می‌بخشد. ماه رمضان به سبب توجه ویژه پروردگار به آن، حرمت زمانی دارد و دارای لحظه‌های قدسی است. به همین علت، ماهی اثرگذار است که می‌تواند کیمیاگری کند و سرنوشت شخص و جامعه را به سوی مسیری کاملاً نورانی و معنوی بکشاند. اعمال و آداب این ماه به گونه ای تنظیم شده است که اگر به درستی رعایت شوند، هم رابطه با پروردگار را اصلاح می‌کنند و هم ارتباط او با دیگر انسان‌ها را.[10]

در خطبه شعبانیه، از امام رضا j به نقل از پدرانش، از امام علی j آمده است که رسول خدا r فرمودند: «ماه رمضان، ماهی است که روزهایش برترین روزها و شب‌هایش برتریت شب‌هاست و ساعاتش برترین ساعت‌هاست.»[11]

مهم ترین ادعیه ای که در این ماه خوانده می‌شوند، به قرار زیر است:

دعای افتتاح،[12] دعای ابو حمزه ثمالی،[13] دعای سحر،[14] دعاهای مخصوصه هر روزه،[15] دعاهای مشترک هر روز ماه رمضان،[16] دعاهای مشترک شب‌های دهه آخر ماه رمضان.[17]

آموزه‌های اقتصادی در ادعیه ماه مبارک رمضان

با توجه به اهمیت اقتصاد در زندگی انسان‌ها، بخشی از دعاهای ماه مبارک رمضان، به آموزه‌های اقتصادی اختصاص یافته است. در این بخش از دعاها، ذهن دعاخوان، درگیر آموزه‌های اقتصادی و  اهمیت آن می‌شود و با مرور آموزه‌های مطرح در این ادعیه، به طور ضمنی خود را به سامان بخشیدن به وضع اقتصادی خویش فرا می‌خواند. این دسته از دعاها را می‌توان در محورهای زیر تنظیم کرد:

1. طلب روزی از خداوند

«روزی» اساس اقتصاد و شالوده معیشت است. در حقیقت، کارکردهای اقتصاد، در گرو تأمین «روزی» است. در دعاهای ماه مبارک رمضان، بارها با عبارت «و ارزقنی رزقاً...؛ به من رزق را روزی فرما» از خداوند درخواست روزی شده است.[18]

در بخش دیگری از دعاهای ماه رمضان، «بی نیازی» از آنچه در دست مردمان است، به عنوان یکی از حکمت‌های درخواست روزی از خداوند و یکی از کارکردهای «اقتصاد خوانده شده است.[19]

2. درخواست روزی گسترده (توسعه اقتصادی)

در دعاهای ماه رمضان، افزون بر آنکه طلب روزی شده، درخواست روزی گسترده نیز شده است؛ چنان‌که در دعای ابوحمزه ثمالی می‌خوانیم:

- «وَ ارْزُقنِی مِن فَضلِکَ رِزقاً وَاسِعاً»؛ «و مرا از فضیلت رزق گسترده، روزی فرما

برای افزایش روزی، عوامل بسیاری ذکر شده است که تنها به چند مورد آن اشاره می‌کنیم:

اهل کار بودن،[20]  نیکی به پدر و مادر،[21] انفاق و صدقه،[22] ازدواج،[23] استغفار.[24]

3. درخواست روزی حلال

در اسلام، به روزی حلال و حلال‌خوری، سفارش و تأکید فراوان شده است. و از آن به عنوان «فریضه» و واجب یادشده است و استجابت دعا نیز در گرو حلال‌خوری است.[25]

در آموزه‌های اقتصادی دعاهای ماه مبارک رمضان، بارها به «روزی حلال» اشاره شده و از خداوند توفیق برخوردازی از روزی حلال درخواست شده است. نمونه ای از آنها عبارت است از:

- «اَللهُمَّ ارْزُقنِی مِن فَضلِکَ رِزقاً ... حَلالاً»؛[26] «خدایا از فضل خودت به من رزق ... حلال روزی فرما

درباره غذای حلال، باید یاد‌آوری نمود که حلال‌خواری، تنها در حد یک تکلیف شرعی و مسأله واجب نیست، بلکه اثر وضغی مثبت و تعالی‌بخش نیز بر روح و جان آدمی دارد. در مقابل، خرام‌خواری، ضمن آنکه کار یحرام است، اثر وضعی منفی و زیان‌بار نیز بر دل و جان انسان به جای می‌گذارد.[27]

4. فقرگریزی

اسلام هرگز به فقر و نداری، روی خوش نشان نداده است[28] و نباید تصور کرد که اسلام، فقر را می‌پسندد، بلکه برعکس، اسلام به عنوان یک وسیله مؤثر و کارساز، روی آن تأکید می‌کند.[29] در دعاهای ماه رمضان، ضمن درخواست روزی، به طور غیر مستقیم، فقرگریزی نیز بازتاب یافته است. در بخش‌هایی نیز به صورت مستقیم، از فقر به خداوند پناه می‌بریم و درخواست ایمنی از تهی‌دستی داریم.[30] ازجمله آنجا که می‌فرماید:

اَللّهمّ اِنِّی اَعُوذُ بِکَ ... مِنَ الفَقرِ وَ الفَاقَةِ»[31]

«خدایا از فقر و بی چیزی، به تو پناه می‌برم

برخی از راهکارهای فقرزدایی از دیدگاه اسلام عبارتند از:

کار و تلاش،[32] عدالت اجتماعی، ساده‌زیستی کارگزاران حکومتی، مدیریت صحیح،[33] انفاق،[34] زکات و قناعت.

5. درخواست رهایی از دِین

یکی از کارهای مستحب و مورد تأکید اسلام، قرض دادن است. وقتی به کسی که نیازمند است قرض می‌دهید، در حقیقت به خداوند قرض داده‌اید، اما قرض گرفتن، نکوهیده است؛ زیرا بدهی باعث پریشانی فکر می‌شود.[35] در دعای هر روزه ماه رمضان که مستحب است پس از هر نماز خوانده شود، آمده است:

«اَللّهمّ اقْضِ دَینَ کُلِّ مَدین ... اَللّهمّ اقْضِ عَنَّا الدَّینَ»

«خدایا بدهی هر بدهکاری را ادا فرما ... خدایا بدهی ما را ادا فرما

رسول گرامی اسلام r در ارتباط با پاداش برگرداندن مال مردم می‌فرمایند:

«اگر کسی کمترین چیزی که بدهکار است و دیگری به او حق دارد، برگرداند، خداوند متعال میان او و آتش جهنم به اندازه فاصله آسمان و زمین، فاصله قرار می‌دهد، /بلکه در روز قیامت او را در زمره شهیدان راه حق به شمار می‌آورد.»[36]

6. شکر نعمت

«اَللّهُمَّ ... اَوزِعنِی فِیهِ لأداءِ شُکرِکَ بِکَرَمِکَ»

«خدایا ... مرا برای ادای شکر خود، به کرمت مهیا ساز

یکی از عوامل بسیار مهم در گسترش روزی، تشگر از خداوند و بجا آوردن شکر نعمت‌های الهی است. خداوند متعال در قرآن کریم، بارها در این زمینه سخن گفته است؛ از جمله آنجا که می‌فرماید:

«لَئِن شَكَرْتُمْ لأَزِيدَنَّكُمْ»؛[37] «اگر شکرگزارى کنيد، (نعمت خود را) بر شما خواهم افزود

از طرف دیگر، کفران احسان و ناسپاسی در مقابل نعمت‌های خداوندی، موجب از دست دادن آنها می‌شود.[38]

7. آرزوها و نیازمندی‌ها

«وَ اقضِ لِی فِیهِ الحَوائجَ وَ الآمالَ یَا مَن لایَحتاجُ اِلی التفسیر و السؤال...»[39]

«خدایا در این روز حاجت‌ها و آرزوهایم را برآورده ساز ای کسی که نیازمند شرح و تفسیر بندگانت نیستی....»

هرچه نیاز هست، باید از خدای بی نیاز خواست؛ زیرا همه چیز در اختیار اوست و او بر همه چیز توانا و قادر است. خداوند رمز موفقیت و عدم نیاز به دیگران را تقوا معرفی می‌نماید. انسان متقی با شکست و بن‌بست مواجه نخواهد شد و خداوند متعال از راه‌های مختلفی به او کمک می‌کند و حوائج او را برآورده می‌سازد.[40]

8. نزول خیرات

«و اجعل لی نصیباً من کل خیر تنزل فیه، بجودک یا اجو الاجودین»

«و از هر خیری در این روز نازل می‌فرمایی، مرا نصیب بخش، به حق جود و کرمت ای جود و بخشش‌دارترین عالم

این فراز از دعا، دیدگاه مؤمن را به خوبی‌ها تبیین کرده و می‌فهماند که همه چیز از جانب اوست.[41] امیرالمؤمنین، حضرت علی j می‌فرمایند:

«لَو حَفِظتُم حُدودَ اللهِ لَعَجَّلَ لَکُم مِن فَضلِهِ المَوعُود.»[42]

«اگر حدود الهی را حفظ و ا جرا کنید، خداوند آنچه را وعده داده است به سرعت به شما می‌فرستد

9. قناعت

خداوند، بنده قانع را دوست دارد و در فرهنگ اسلامی ما قناعت ارزش خاصی دارد. قناعت در زندگی، بزرگ ترین ضرورت است و آنچه امروزه خانواده‌ها را گرفتار کرده و عمرها را به تباهی کشانده، اسراف و تبذیر و خرج‌های بیهوده است.[43] لذا در دعای روز دوازدهم ماه رمضان می‌خوانیم:

«اَللّهمّ ... اسْتُرْنِی فِیهِ بِلِباسِ القُنوعِ وَ الکفافِ»

«خدایا! مرا در این روز به لباس قناعت و کفاف بپوشان

نمود عینی قناعت و طمع، همواره به صورت میانه‌روی و اسراف در اعمال اشخاص ظاهر می‌شود و حقیقت میزان ایمان افراد را برای ما روشن می‌کند.[44]

قناعت، دارای آثار و فوائد بسیاری است که برخی از آنها عبارتند از: عزت و سرافرازی،[45] توانگری،[46] هم‌دردی و ایثار،[47] حریت و آزادی،[48] سرعت‌بخشی به توسعه.[49]

10. زکات

زکات، نماد دگرگرایی، پرورش و نمایش عملی این است که دغدغه رشد اقتصادی دیگران را در سر داریم. زکات، یکی از عوامل زدودن تهی‌دستی و فقر از جامعه، تعدیل ثروت، کاسته‌شدن فاصله طبقاتی و درنتیجه، نزدیک شدن طبقات به هم است.[50]

خداوند متعال در آیه71 سوره مبارکه توبه، به یکی از صفات مؤمنان اشاره نموده و می‌فرماید آنها بر خلاف منافقان، که افرادی ممسک و بخیل هستند، بخشی از اموال خویش را در راه خدا و حمایت از خلق خدا، و به بازسازی جامعه، انفاق می‌نمایند و زکات اموال خویش را می‌پردازند.[51]

 

نتایج تحقیق

با توجه به اینکه اسلام به صورت یک مکتب صرفاً اخلاقی و یا فلسفی و اعتقادی ظهور نکرد، بلکه به عنوان یک آیین جامع که تمام نیازمندی‌های مادی و معنوی در آن پیش‌بینی شده است، پا به عرصه ظهور گذاشت، می‌توان با j مل به تعالیم و دستورات آن، که از طریق پیامبران و امامان معصوم D به دست انسان‌ها رسیده است، در مقابل خیلی از مشکلات ایستادگی نمود.

بسیاری از تعالیم و دستورات اقتصادی، در قالب دعا، در ادعیه ماه مبارک رمضان به دست ما رسیده است که ازجمله آنها می‌توان به درخواست روزی از خداوند، درخواست رهایی از دِیْن، قناعت، زکات و ... اشاره کرد، که آشنایی با این تعالیم و تفکر در عمق معنای آنها و از همه مهم تر، عمل به این تعالیم، می‌تواند راهگشای بسیاری از مسائل و مشکلات اقتصادی باشد.

پس نتیجه می‌گیریم که اگر افراد، ارتباط بیشتری با مضامین ادعیه برقرار کنند و به دستورات و تعالیم آن عمل کنند، می‌توان بخش زیادی از مشکلات اقتصادی جامعه را برطرف نمود.

محبوبه دهقانی محمودآبادی

تابستان 1394

پی نوشت
________________________________________
[1] . محمد معین، فرهنگ فارسی معین، چاپخانه حیدری، چاپ اول، 1382، ج1، ص63.
[2] . همان، ج1، ص224.
[3] . علی اکبر دهخدا، لغتنامه دهخدا، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول از دوره جدید، 1373، ج2، ص2666.
[4] . مصطفی حسینی دشتی، معارف و معاریف (دایره المعارف جامع اسلامی)، چاپ اول، 1369، ج2، ص420.
[5] . علی اکبر دهخدا، همان، ج2، ص2091.
[6] . مصطفی حسینی دشتی، همان، ج2، ص222.
[7] . مصطفی حسینی دشتی، همان، ج2، .5ص3؛ علی اکبر دهخدا، همان، ج1، ص13130؛ محمد معین، همان، ج1، ص126.
[8] . محمد معین، همان، ج2، ص1177؛ علی اکبر دهخدا، همان، ج7، ص10780.
[9] . مصطفی حسینی دشتی، همان، ج5، ص699.
[10] . محمود طاهری، معارف ادعیه ماه مبارک رمضان با رویکرد رسانه ای، مرکز پژوهش های اسلامی صداوسیما، چاپ اول، 1392، ص 15.
[11] . شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا j، تهران، انتشارات نور، بی‌تا، ج2، ص296؛ محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا، ج 96، ص175؛ شیخ بهائى، اربعین، ترجمه شمس الدین محمد خاتون آبادی، انتشارات حکمت، چاپ دوم، 1387، ص 193.
[12] . محمد باقر مجلسی، زاد المعاد، تحقیق حسن موسوی، انتشارات جلوه کمال، چاپ اول، 1389، ص161.
[13] . محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج 95، ص 82.؛ سید بن طاووس، اقبال الاعمال، ترجمه محمد روحی، بی‌جا، نشر سماء قلم، 1383، ج1، ص192؛ محمدباقر مجلسی، زاد المعاد، ص 175؛ عباس قمی، مفاتیح الجنان، ترجمه مهدی الهی قمشه ای، انتشارات ولی عصر، چاپ ششم، 1389، ص281.
[14] . سید بن طاووس، همان، ج1، ص 217و218؛ محمدباقر مجلسی، زاد المعاد، ص117و118؛ عباس قمی، همان، ص279.
[15] . محمدباقر مجلسی، زاد المعاد، ص 214.
[16] . سید بن طاووس، اقبال الاعمال، ص 253.  
[17] . همان، ص517.
[18] . محمود طاهری، معارف ادعیه ماه مبارک رمضان با رویکرد رسانه ای، ص157-156.
[19] . همان، ص156.
[20] . احمد رضوان نفر، فرهنگ اخلاقی معصومین D، مرکز پژوهش های صداوسیما، چاپ اول، 1392، ص284.
[21] . محمدعلی قاسمی، روزی حلال، بی جا، نشر نور الزهرا، چاپ اول، 1388، ص240.
[22] . احمد رضوان‌فر، همان، ص289.
[23] . همان، ص290.
[24] . محمدعلی قاسمی، همان، ص236؛ به نقل از مجمع البیان، ج10، ص361.
[25] . رک: محمود طاهری، معارف ادعیه ماه مبارک رمضان با رویکرد رسانه ای، ص161.
[26] . فرازی از دعای ابوحمزه ثمالی.
[27] . محمود طاهری، همان، ص162.
[28] . همان، ص 166.
[29] . ناصر مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه،  ج16، ص174.
[30] . محمود طاهری، همان، ص 168.
[31] . عباس قمی، مفاتیح الجنان، دعای ابوحمزه ثمالی.
[32] . www-maarefquran-orq
[33] . علی احمدی خواه، مقاله فقر اقتصادی، نشریه فرهنگ کوثر، مدیرمسئول عبدالرضا ایزدی پناه، سردبیر محمود مهدی پور، سال1385.
[34] . www-maarefquran-orq
[35] . رک: محمدعلی قاسمی، همان، ص1.
[36] . همان، ص61.
[37] . سوره ابراهیم(14)، آیه7.
[38] . رک: محمدرضا خطیبی، طلیعه رمضان، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1379، ص64-63.
[39] . دعای روز هفدهم ماه رمضان.
[40] . محمدرضا خطیبی، طلیعه رمضان، ص183.
[41] . رک: همان، ص56.
[42] . عبدالواحد آمدی تمیمی، غررالحکم و دررالکلم، تحقیق میرجلال الدین محدث، تهران، دانشگاه تهران، 1360، ص201.
[43] . محمدرضا خطیبی، همان، ص136.
[44] . سعید زاهدنیا، قناعت، رمز خودساختگی، اسراف نماد خودباختگی، انتشارات زاهدی، چاپ اول، 1387، ص16.
[45] . www-islamquest-net
[46] . رک: سعید زاهدنیا، همان، ص91.
[47] . محمدجمال خلیلیان اشکذری، فرهنگ اسلامی و توسعه اقتصادی، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژهشی امام خمینی، 1383، ص197.
[48] . محمد مهدی کریمی نیا، مقاله خوبی های نیک و بد، نشریه کیهان، مدیر مسؤول حسین شریعتمداری، 30/1/88.
[49] . محمدجمال خلیلیان اشکذری، همان، ص298.
[50] . محمود طاهری، معارف ادعیه ماه مبارک رمضان با رویکرد رسانه ای، ص170.
[51] . ناصر مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتاب الاسلامیه، چاپ یازدهم، 1373، ج8، ص37.
 
                                *فهرست منابع و مآخذ*
 
* قرآن کریم، ترجمه ناصر مکارم شیرازی
1. آمدی تمیمی، عبدالواحد، غررالحکم و دررالکلم، تحقیق میرجلال الدین محدث، تهران، دانشگاه تهران، 1360.
2. ابن طاووس، علی بن موسی بن جعفر، اقبال الاعمال، ترجمه محمد روحی، بی‌جا، نشر سماء قلم، 1383.
3. انوری، حسن، فرهنگ کوچک سخن، تهران، بی‌نا، 1383.
4. حسینی دشتی، مصطفی، معارف و معاریف (دایره المعارف جامع اسلامی)، بی‌جا، بی‌نا، چاپ اول، 1369.
5. خطیبی، محمدرضا، طلیعه رمضان، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1379.
6. خلیلیان اشکذری، محمدجمال، فرهنگ اسلامی و توسعه اقتصادی، بی‌جا، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژهشی امام خمینی، 1383.
7. دهخدا، علی اکبر، لغتنامه دهخدا، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول از دوره جدید، 1372.
8. رضوان‌فر، احمد، فرهنگ اخلاقی معصومین D، مرکز پژوهش‌های صداوسیما، چاپ اول، 1392.
9. زاهدنیا، سعید، قناعت رمز خودساختگی، اسراف نماد خودباختگی، بی‌جا، انتشارات زاهدی، چاپ اول، 1387.
10. شیخ بهایی، اربعین، ترجمه شمس الدین محمد خاتون آبادی، بی‌جا، انتشارات حکمت، چاپ دوم، 1387.
11. طاهری، محمود، معارف ادعیه ماه مبارک رمضان با رویکرد رسانه ای، انتشارات مکر پژوهش‌های اسلامی صداوسیما، چاپ اول، 1392.
12. قاسمی، محمدعلی، روزی حلال، بی‌جا، انتشارات نور الزهرا، چاپ اول، 1388.
13. قمی، عباس، مفاتیح الجنان، ترجمه مهدی الهی قمشه ای، انتشارات ولی عصر، چاپ ششم، 1389.
14. قمی، محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا j، تهران، انتشارات نور، بی‌تا.
15. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
16. مجلسی، محمدباقر، زاد المعاد، تحقیق حسن موسوی، انتشارات جلوه کمال، چاپ اول، 1389.
17. معین، محمد، فرهنگ فارسی معین، بی‌جا، چاپخانه حیدری، چاپ اول، 1382.
18. مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتاب الاسلامیه، چاپ یازدهم، 1373، ج16، ص174.
 
نشریات
19. احمدی‌خواه، علی، مقاله فقر اقتصادی، نشریه فرهنگ کوثر، مدیرمسئول عبدالرضا ایزدپناه، سردبیر محمود مهدی پور، 1385.
20. کریمی نیا، محمد مهدی، مقاله خوبی های نیک و بد، نشریه کیهان، مدیر مسؤول حسین شریعتمداری، 30/1/88.