مدیریت صحیح و خردمندانه و حل مشکلات اقتصادی

رای دهی:  / 1
ضعیفعالی 

چکیده

این مقاله نقش مدیریت صحیح و خردمندانه را در حل مشکلات اقتصادی خانواده بیان می کند. مدیر کسی است که مسئولیت رهبری گروهی را بر عهده دارد و گروه خانواده نیز که مهم ترین بنیان اجتماعی است و خود یک اجتماع کوچک شمرده می شود، قطعا بوجود مدیری مدبر و آگاه نیازمند است.

مدیر خوب کسی است که وظایف خود را بشناسد و همچنین وظایف اعضای زیر مجموعه خود را نیز مشخص کرده و در عین حال همکاری را بین این مجموعه برقرار سازد. هدف از این تعاون رشد و ترقی خانواده در تمام ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و غیره است که نتیجه آن ترقی جامعه و سعادت تمام بشر خواهد بود.

آنچه در علم اقتصادی خانواده آمده بیانگر دانش و اگاهی خانواده نسبت به مصارف، هزینه ها، درامدها، چگونگی صرفه جویی در مصرف کالاها می باشد. و این علم باعث می شود تا مشکل مالی کمتری در خانواده بوجود آید و در صورت بروز آن خانواده با اره حل هایی که بیان خواهیم کرد بر آن مشکلات فایق آید و با آرامش و خاطری آسوده به مسیر خود ادامه دهد.

 

کلید واژه: مدیریت، اقتصاد، خانواده

مقدمه

مهم ترین و اصلی ترین بنا در میان واحدهای اجتماعی، خانواده است. بر اساس تعریف جامعه شناسان خانواده نظام نیمه بسته ای است که اعضای آن به نحو انکارناپذیری بر یکدیگر تاثیر می گذارند. هدفمندی و همکاری خانواده در ابعاد مختلف عاطفی، اخلاقی، فرهنگ، اقتصادی و ... موجب آرامش و امنیت آن می گردد. در اوائل زندگی انسان، طریقه کسب درآمد آدمی منحصر به صید و شکار بود. ولی به تدریج کشاورزی و تربیت حیوانات اهلی، تملک اراضی و صنعت، وضعیت زندگی خانواده را دگرگون ساخت. اما در عصر کنونی بهترین و مهم ترین شرایط اقتصادی خانواده عبارت اند از:

  1. کسب درآمد و تولید بیشتر در اسایش و آرامش مادی و معنوی اعضا
  2. مصرف همراه با اعتدال و پرهیز از اسراف و تبذیر
  3. توجه به وظایف شرعی مثل پرداخت خمس، زکات و انفاق و ...

آنچه که مولد شرایط سه گانه فوق است اقتصاد صحیح می باشد. اما اقتصاد چیست؟ اقتصاد علمی است که پیرامون تولید، توزیع، مبادله و مصرف کالاها و مواد بحث می کند. مثلا یک خانواده چگونه و چه چیزهایی تولید می کند؟ درآمد خانواده به چه نحوی تامین می شود؟ مرز اعتدال، بخل و انفاق و ... کجاست؟ مشکلات مادی خانواده به چه طریق و به وسیله چه کسی حل می شود؟ و ...

گفته شده: استوارترین قدم ها در پی عمیق ترین دانش ها برداشته می شود. لذا برای بهره مندی جامعه از خانواده هایی سالم و متعالی، باید اعضای آن از آموزش صحیحی برخوردار شوند تا با ژرف نگری در مسائل مختلف و مرتبط با خانواده، گام هایی استوار جهت ایجاد و پرورش نسلی موفق و کارآمد، برداشته شود.

تعریف اقتصاد: میانه روی در هر کاری، میانجی نگاه داشتن، علم اقتصاد عبارت از علم به مجموعه وسائلی است که برای رفع نیازمندی های عادی بشر، از آن استفاده می شود. «سایت Jasjoo»

شناخت هزینه های زندگی

زن و شوهر باید از هزینه های ماهانه ی زندگی لیست تنظیم کنند که این کار باعث کنترل روند مالی و اقتصاد خانواده می شود. به منظور این کار می توان از برنامه های مختلف کامپیوتری و یا جدول های دستی استفاده کرد که با وارد کردن هر هزینه ی جدید گزارشی از وضعیت کمی طبقه ی هزینه ها بدست می آید.

انواع کسب درآمد

الف) کار: کسب درامد و کار واقعی باید دارای معیارهایی باشند:

  1. مطابق با توان، علاقه و استعداد فرد. پیامبر اکرم (ص) می فرمایند: همه کار و کوشش نمائید، ولی آگاه باشید که افراد کاری رابه آسانی انجام می دهند که برای آن آفریده شده باشند (سفینه، سیر، 732)
  2. کسب از راه حلال ، شرافتمندانه
  3. مولد بودن کار
  4. کمک به استقلال اقتصادی جامعه هر خانواده با توجه به شرایط و توانییهای خود و به دور از مسائلی مانند چشم و هم چشمی، رقابت، سلطه جویی و ... باید به دنبال کسب حلال باشد.

ب) دریافت ارث، عیدی و هدایا: با کمی دور اندیشی می تون این اموال را سرمایه و ثروتی برای آینده خانواده تبدیل کرد و در درازمدت از سود سرمایه گذاری آنها استفاده کرد.

ج) سرمایه گذاری و پس انداز: خانواده با مدیریت صحیح اقتصادی و توجه به اولویت های مصرف و صرفه جویی در هزینه های غیر ضروری می تواند برای زمان تنگنا، پشتوانه ی اقتصادی ایجاد کنند و موجب شکوفایی اقتصادی خانواده شوند. از جمله سرمایه گذاری، خرید اوراق مشارکت، خرید زمین، باغ و ... می باشد. (رحیمی، 1379، 105)

مشکلات حاد اقتصادی و راه حل های برون رفت از آن

نابسامانی های شدید اقتصادی در خانواده معمولا بر اثر کاهش درآمد اتفاق می افتد. وضعیت پس انداز خانواده، وجود حمایت های جانبی از خانواده، تعداد افراد خانواده و تلاش آنها و مهم تر از همه شیوه ی مدیریت خانواده در طی زمان های مختلف دچار شدت و ضعف می شود. همچنین بحران ها گاهی می توانند بر علت از دست دادن سرپرست خانوار که وظیفه تامین معاش خانواده را بر عهده داشته، اتفاق بیفتد که در این حال خانواده علاوه بر ضربات عاطفی ناشی از فقدان عزیز خود، قطع شدن راه درآمد یا کاهش شدید آن را نیز باید تحمل کند. گاه ممکن است که مشکلی حاد بر اثر بیماری، تصادف، از کار افتادگی، ور شکستگی اقتصادی سرپرست خانوار و یا بیماری سخت و پر هزینه ی یکی از افراد خانواده و یا تنبلی و تن پروری اعضای روی دهد. برخی بحران ها نیز به علل درون خانوادگی نیست، بلکه به خاطر عوامل خارج از محیط خانواده تحمیل می شود، مثل آثار حوادث طبیعی از قبیل زلزله، سیل و ... و یا سیاست های اقتصادی دولت ها و یا حتی سیاست های جهانی که بر خانواده ها تاثیر می گذارد. به طور مثال ممکن است برخی تصمیمات دولت ها منجر به تعطیلی کارخانه ها یا حذف و ادغام شرکت ها شود. که این خود موجب بیکاری اجباری افراد زیادی می گردد. و یا سیاست های بانک جهانی و یا سیاست های جهانی سازی که از طریق دول بزرگ جهانی بر کشورهای توسعه نیافته اعمال می شود از عوامل ایجاد نابسامانی های اقتصادی خانواده است.به هر حال اینها حوادثی است که کم و بیش دامن گیر خانواده ها می شود. و از نگاه دینی، همان آزمایشات الهی است که برخی از مردم وسیله ی آزمایش برخی دیگر می شوند. (محمد/ 40 ) و در گردونه ی این حوادث است که ملت ها و خانواده ها جوهره ی اصلی خود را بروز داده و سرنوشت سعادتمندانه و یا شقاوتمندانه ای را برای خود رقم می زنند. (رحیمی، 1379، 134)

فقر و تنگدستی و راه حل های مدیریتی – اقتصادی آن

در بعضی خانواده ها، بی مدیریتی و عدم توجه به مخارج و مصارف خانواده اوضاعی را بوجود می آورد که در صورت عدم اقدام به موقع، خانواده به سمت مقروض شدن، بی پولی و در نهایت فقر پیش می رود. اینک به بیان بخی از عوامل ایجاد فقر و راه حل های آن می پردازیم:

الف) تدبیر نادرست در اقتصاد خانواده: اعضای خانواده ممکن است با تدبیر نادرست گرفتار اسراف شوند و بخشی از درآمد خانواده را هدر دهند. در مقابل تدبیر نیکو باعث رونق معیشت خانواده می شود.

ب) توقعات بیجا: افراد خانواده باید قبل از هر چیز به مشکلات ناشی از توقعات بیجا بیندیشند. مدیریت عاقلانه زندگی تنها راه مقابله با انتظارات نا معقول در زندگی مشترک است. توقعات بیجا از همسر علاوه بر پیامدهای منفی فراوان، آخرت انسان را نیز خراب می کند. رسول اکرم (ص) می فرماید: هر زنی که در امور زندگی با شوهرش مدارا نکند و هزینه های سنگین را بر وی تحمیل نماید، خداوند بذل و بخشش و کارهای عبادی او را قبول نمی کند، مگر اینکه توبه کند و برگردد و در اندازه ی توان شوهرش از او مطالبه کند. (طبرسی، 202)

ج) چشم و هم چشمی : احساس حقارت و تکبر دو صفت اولیه ای است که انسان را به وضع بسیار زشتی سوق می دهد. آنانی که خود را حقیر می بینند و غنای نفس ندارند، با ظاهر مادی و زرق و برق، زندگی خود را مطرح می کند تا به گمان خود نشان دهد که حقیر نیستند. تکبر نیز با احساس حقارت رابطه نزدیکی دارد. خود بزرگ بینی از «خود کوچک واقعی» ناشی می شود. بر این اساس چشم و هم چشمی یکی از جلوه های رفتاری این دو صفت زشت است. با توجه به کلام امامان معصوم (ع) چشم و هم چشمی انسان را به بیماری های روحی گرفتار می کند. از جمله حزن و غم طولانی، خشم و غضب به فرد دارای اموال. کوچک شمردن نعمت های الهی، کم ارزش شمردن شکرگذاری و ... اگر واقعا بصیرت پیدا کرده و از زاویه ی دیگری به زندگی نگاه شود می توان با نکات زیر از این مشکل اساسی روحی و فکری نجات پیدا کرد. قانع بودن به رزق خدا، راضی بودن به رضای خدا، تفکر در عاقبت دنیا پرستان (اعراف،32)و ...

حضرت علی (ع) می فرمایند: هرگاه خداوند خیر بنده ای را بخواهد، میانه روی و حسن تدبیر را بر وی الهام می کند و او را از تدبیر و اسراف دور می سازد. (درآمدی، 8057) (همان)

خانواده ای از لحاظ اقتصادی موفق است که در ان تولیدباشد. تولید در خانواده به طرق زیر امکان پذیر است:

1-                  ایجاد و تربیت نیروی انسانی: خانواده اولین محل پرورش نیروی انسانی و مولد کار است. در همه ی خانواده های شهری و روستایی این کار صورت می گیرد ولی مهم تربیت انسان هایی تلاش گر، خلاق، سلیم نفس، دارای نظم و وجدان کاری، با اعتماد به نفس، قانع و شاکر است.

2-                  کسب درآمد: علی (ع) می فرماید: آنکس که کار کند توانش فزونی می یابد و آنکس که کم کار کند و بیکار باشد سستی و ناتوانی او افزون گردد. داشتن مال باعث استقلال زندگی، استغنای روحی، عزت و آبرومندی و رفع نیازهای انسان است ولی باید توجه داشت که آنچه روح تلاش دائمی انسان است توکل و چشم داشت بر عطا و کرم الهی است و اینکه هدف ثروت اندوزی نباشد. (همان) چرا که افزایش ثروت موجب دلبستن به آن می شود. و هر چه باعث دلبستگی و پیوستگی شود مردود و مذموم است. (مرکز مطالعات 1388،72)

3-                  توکل و اعتماد به خداوند و سعی و کوشش برای روزی حلال؛ چراکه خداوند در قرآن وعده داده است: جوانان بدون همسر را همسر دهید اگر فقیر باشند، خداوند با فضل و رحمت خود آنان را غنی و بی نیاز می کند. (نور، آیه 32) همچنین علی (ع) در حکمت 431 می فرمایند: روزی بر دو قسم است: آن که تو را می خواهد، و آن که تو او را می جویی. (دشتی، 1384، 721)

شیوه های نو برای افزایش درآمد :

1- اندیشیدن درراه حل های جدید درامد، استفاده از تجربیات دیگران، شناخت کافی از شرایط اقتصادی و اجتماعی و ...

2- راضی بودن به تقدیر الهی: خداوند بر اساس قابلیت و صلاحیت اعتقادی و عملی انسان ها به ایشان روزی می بخشد. روزی هر فردی را بخواهد وسعت می بخشد و هر که را بخواهد محدود می کند. رسول اکرم (ص) می فرمایند: هر کس به روزی ای که خداوند به او داده است راضی باشد، خداوند چشم او را روشن می کند. (ری شهری، 117)

3- مدیریت صحیح و استفاده از پس اندازها و برخی کالاهای با ارزش خانه مانند طلا و ...

4- بیمه ها، کمیته امداد، سازمان بهزیستی و مراکز خیریه ی مردمی می تواند به خروج از مشکلات اقتصادی زندگی و غلبه بر ان ها کمک نماید.

5- مجموعه ای از مسائل معنوی نیز در توفیق انسان و خانواده او برای حل مشکلات اقتصادی تاثیر می گذارند:

شکر گزاری، سحرخیزی، استغفار، خوش خلقی با خانواده، ضیافت، با وضو بودن، صله رحم و صدقه دادن پیامبر (ص) می فرمایند: کسی که برای روزی حلال خانواده اش تلاش کند مانند کسی است که در راه خدا جهاد کرده است. (همان)

نقش اقتصاد در روابط خانواده

انسان اولیه برای استفاده از طبیعت از نیروی بازویش استفاده می کرده است. بتدریج از سنگ وسیله ای ساخت تا بتوانند با آن حیوانات را شکار کند. تولیدات انسان در طول هزاران سال تکامل یافت تا اینکه به مرحله ی تاریخی عصر حاضر رسید که در این زمان از نیروی بخار برق و اتم، در  تولید جدید استفاده می شود.

بدنبال هر یک از این سیستم های اقتصادی یک سلسله اخلاق و عادات و روش هایی برای بشر پیدا شد.

اختلاف زندگی و تفاوت در طرز تولید، سهم بسزائی در چگونگی تشکیل خانواده ها داشته است (مطهری،33)

تعریف خانواده: خاندان، دودمان خیل خانه، تبار (سایت jasjoo.com )

تعریف مدیر: اداره کننده، سرکار، کارگران، کسی که کاری را اداره می کند (همان)

اهداف خانواده: خانواده شامل پدر، مادر و فرزندانی است که در مکان واحدی زندگی می کنند. داشتن فرزند، نگهداری از آنان، تغذیه ، تربیت، تحصیلات، انتخاب شغل، حفظ ارتباط با فرزندان پس از ازدواج، داشتن روابط با افراد خارج از محدوده خانواده، تولید و مصرف کالاها و خدمات و موفقیت های خاص اجتماعی و مذهبی، از اهداف اصلی یک خانواده محسوب می شود. (حائریان اردکانی، 1381، 25)

مدیریت خانه

مهم ترین عامل گذر از بحران ها و مشکلات، مدیریت صحیح و خرمندانه است. شرایط سخت، عامل موثری برای به فعلیت دراورده شدن استعدادهای عالی انسانی است. لذا سرپرست خانه در مواجهه با مشکلات حاد نه تنها خود را نمی بازد بلکه با تدبیر به سرو سامان دادن اوضاع می پردازد. او سعی می کند با شناخت شیوه های سالم و مشروع راه های جدید کسب درامد را انتخاب کند. او با دست یازیدن به گنجینه ی بی کران رحمت الهی بوسیله ی کلید دعا و توکل بر خداری روزی بخش و توسل به ائمه اطهار (ع) که وسائط نجات اند (نهج البلاغه، نامه 31) روحیه ی امیدواری و نشاط را در خانواده ایجاد می کند. (کشوادی، 1386،87) امام صادق (ع) می فرمایند: مرد برای اداره منزل و خانواده خود به سه خصلت احتیاج دارد گر چه به صورت طبیعی، دارای آن صفات نباشد، معاشرت زیبا و توسعه در زندگی، همراه با تقدیر و اندازه گیری و غیرتی که مصونیت آور باشد. (میزان الحکمه، ج3 ص 1977)

 

همکاری فاطمه (س) و علی (ع) در مدیریت خانه

در زندگی ساده و بی آلایش فاطمه و علی (ع) کارهای خانه و بیرون خانه با هماهنگی و مشارکت هر دو معصوم انجام می گیرد. هیزم و سوخت خانه را فراهم کردن آب آوردن، جارو کردن خانه، سیره ی علی (ع) بوده و آسیاب کردن و خمیر درست کردن و نان پختن سیره ی فاطمه (س) بوده است. این سیره الگویی است برای انسان ها ساده زیستی و پرهیز از تشریفات رمز موفقیت هر انسان است زندگی انبیاء و اولیاء که گرامی ترین انسان ها در نزد خدا هستند.شاهد گویای این مدعاست. مال و متاع دنیا کرامت و ارزش انسانی نیست که اگر کرامت بود. در نزد بهترین بندگان خدا وجود داشت. در حالی که نوعا بهترین بندگان خدا از محروم ترین مردم و ظالمان و مفسدان و ... از متمون ترین ها بوده و هستند. (احمدی، 1379، 113)

ارزش دنیا به اندازه ای است که زندگی را تامین کند و بار سنگین نیازمندی به دیگران را از دوش بردارد. (مرکز مطالعات 1388،72)

تربیت فرزندان از جنبه ی اقتصادی

حضرت علی (ع) می فرمایند: بهترین ارثی که پدران می توانند برای فرزندان خود به جای گذارند، ادب و تربیت صحیح است. در تربیت اقتصادی فرزند باید:

  1. بتواند کار سودمند انجام داده و از آن لذت ببرد.
  2. بتواند شغل مورد علاقه خود را انتخاب کند.
  3. خریدار و مصرف کننده خوبی باشد
  4. درآمد و هزینه اش را متعادل کند و ... (حائریان، 1381، 140)

ترکیب قدرت در خانواده

با توجه به دیدگاه تاثیر متقابل، اعمال قدرت، یکی از راه های تاثیر گذاری متقابل بین افراد خانواده است. به طور سنتی سه نوع ترکیب قدرت در خانواده ها مشاهده می شود.

1-                  ترکیب عمودی، ترکیب افقی و ترکیب دو ردیفی

در ترکیب عمودی،پدر در راس هرم قدرت قرار دارد و پس از آن، مادر و بعد فرزندان قرار دارند. در ترکیب افقی، قدرت بین تمام افراد خانواده تقسیم شده ای و همه از پدر و مادر تا فرزندان – از لحاظ اعمال قدرت، در یک ردیف هستند و قدرت آن ها، مناسب با شان آن ها در خانواده است.

در ترکیب دو ردیفی، قدرت در دست پدر و مادر یعنی نسل قبلی است و فرزندان تایع این دو قدرتند.

ترکیب افقی، بهترین شیوه ی توزیع قدرت در خانواده است که به صورت ایجاد شورای خانواده تحقق می پذیرد.

در شورای خانواده همه اعضا مشارکت دارند. شورا، محلی برای انجام امور زیر است

تعیین مسئولیت های اعضای خانواده، تعیین و بررسی نتایج برنامه – اصلاح برنامه – حل مشکلات خانواده (حائریان اردکانی، 1381، 24)

در خانواده کودکان و نوجوانان باید حکم انسان صاحب عقل و احساس را پیدا کنند. همگانی شدن این بینش مدیریت خانواده را از نظر علمی به یکدیگر نزدیک میکند.

وقتی به افراد خانواده این فرصت داده شود که در تدوین قوانین و خط مشی خانواده مشارکت داشته باشند، آن ها احساس بهتری نسبت به خود خواهند داشت اعتمد و عزت نفس بالایی به دست آورده، احساس خواهند کرد که در سرنوشت خود موثرند. (رحیمی یگانه، 1379، 19)

افراط در کار و سردی خانواده

کار، اگر در حد اعتدال باشد موجب سلامتی بدن و روح و روان و مایه سعادت فرد و خانواده است اما اگر درحد افراط قرار گیرد مخصوصا اگر به منظور جمع ثروت و علاقه به مال باشد خطر بزرگی برای خانواده دارد نخست باعث سردی و کم کم موجب اختلال و به هم خوردن نظم کانون خانواده می گردد در ائین مقدس اسلام، فعالیتهای افراطی و حرص در جمع آوری مال، مانند بیکار گشتن و از دسترنج دیگران ارتزاق کردن، ناپسند و مذموم است. همانطور که بیکارگی و سربار جامعه بودن آدمی را از ذلیل وخوار می کند و در محیط خانواده و اجتماع تضاد و تشاجر ببار می آورد حرص و طمع نیز باعث پستی و حقارت و مایه ناسازگاری و اختلاف خانوادگی و اجتماع است (مطهری 232)

حضرت علی (ع) در حکمت 416 نهج البلاغه خطاب به فرزند بزرگوار خویش امام حسن (ع) می فرمایند: چیزی از دنیای حرام برای پس از مرگت باقی مگذار زیرا آنچه از تو می ماند نصیب یک از دو تن خواهد شد یا شخصی است که آن را در طاعت خدا بکار گیرد پس سعادتمند می شود به چیزی که تو را به هلاکت افکنده است و یا شخصی که آن را در نافرمانی خدا به کار گیرد پس هلاک می شود به آنچه که تو جمع آوری کردی پس تو در گناه او را یاری کرده ای که هیچ یک از این دو نفر سزاوار آن نیستند تا بر خود مقدم داری (دشتی، 1384، 717)

برنامه ریزی در زندگی پیامبر

«اولیای خدا در تنظیم و تقسیم اوقاتشان کمال دقت را مبذول می داشتند تا بتوانند از دوران کوتاه عمر و دقایق گرانبهای زندگی ، حداکثر استفاده را ببرند و در اثر همین برنامه ریزی و کوششهای منظم توانسته اند آثار پربرکتی از خود به یادگار گذارند. در اموال پیامبر اکرم(ص) نوشته اند : هنگامی که آن حضرت وارد منزل می شد اوقات خود را به سه قسمت تقسیم می فرمود. قسمتی را برای عبادت ، قسمتی را برای خانواده و قسمتی را برای خود، و بخش مربوط به خودش را میان خود و مردم تقسیم می کرد. (مهدوی کنی ، 1388، 104)

مدیر یا سرپرست خانواده چه کسی است ؟

عده ای این طور بیان می کنند که چون بیشتر اوقات خانم ها صرف امور خانه داری می شود پس بهتر است هم اینان مدیریت خانه را بر عهده گیرند. در مقابل برخی دیگر می گویند به دلیل اینکه آقایان مسئولیت نان آوری و ارتزاق افراد تحت تکفل خود را بر عهده دارند نتیجتا مدیریت و تنظیم دخل و خرج نیز بر عهده ی ایشان می باشد. اما برای دریافت پاسخ صحیح بهتر است در موارد گفته شده زیر اندکی تامل نمائیم.

در قرآن آمده است «الرجال قومون علی النساء » در زیر این جمله از آیه که می فرماید : مردان سرپرست و نگهبان زنان اند. مفسران گفته اند که مقصود از این تدبیر استبداد و اجحاف و تعدی نیست بلکه خانواده یک نهاد کوچک اجتماعی است و مانند یک اجتماع بزرگ باید یک رهبر و سرپرست داشته باشد. حتی اگر یک هیات دو نفری مسئول انجام کاری شوند . حتما باید یکی از آندو رئیس و دیگری معاون یا عضو باشد وگرنه هر ج و مرج در کار آنان پیدا می شود. سرپرستی مرد در خانواده نیز از همین قبیل است. این موقعیت البته به خاطر وجود خصوصیاتی در مرد است مانند: 1) ترجیح قدرت تفکر مرد بر نیروی عاطفه و احساسات 2) داشتن  نیروی جسمی و بنیه بیشتر برای اداره خانواده و دفاع از حریم آن به علاوه 3) تعهد مرد در برابر زن و فرزندان در مورد پرداخت هزینه های زندگی و پرداخت مهریه و تامین زندگی آبرومندانه اهل خانه ، این حق را به او می دهد که وظیفه سرپرستی بعهده او باشد. (مکارم شیرازی ، جلد 3، ص 412) (آیت الله مطهری در کتاب نظام حقوق زن در اسلام به نقل از خانم کلیود السون می نویسد : تمام زن ها علاقه مند که تحت نظارت شخص دیگری کار کنند واز مرئوس بودن خودشان می آید. این نیاز از یک واقعیت روحی سرچشمه می گیرد و آن این است که خانم ها تابع احساسات و مردان تابع عقل هستند مردان بهتر فکر می کنند و سازمانی دهنده و هدایت کنند بهتری هستند. بزرگترین هدف خانم ها در زندگی تامین است و وقتی به هدف خود نایل شدند از فعالیت دست می کشند. (مطهری ، 1391،174)

«البته اگر همسر عاقل و با تدبیر باشد مرد می تواند در آمدهای خود را نزد او بگذارد و با هماهنگی او مخارج زندگی را تنظیم کند واگر تدبیر لازم را در تنظیم مخارج زندگی نداشت خود با برنامه ریزی صحیح ، مخارج را طبق درآمدش تنظیم نماید.» (اکبری ، 1391، 263) از موارد گفته شده فوق می توان چنین پاسخی داد که مردان به دلیل خصوصیات و توانائی های خاص خود صلاحیت بیشتری برای اداره منزل دارند و همسر و فرزندان می توانند در سایه مدیریت مردی آگاه و مدبر ، زندگی سعادتمند ای داشته باشند. البته استثناهایی هم وجود دارد که در این مقاله مجالی برای بیانشان نیست.

مصرف در خانواده

از همان ابتدای زندگی می توان با همفکری به برنامه ریزی اقتصادی پرداخت، به این ترتیب که پس از شناخت هزینه ها براساس نیازهای واقعی و با بودجه بندی درامد فعلی اولویت ها را مشخص نموده و ماهانه هزینه هر مورد را تخصیص داده و اضافه هر درآمد را به صورت پس انداز یا تبدیل به احسن حفظ کرد.

اولویت های مصرف: 1) تغذیه : از مهمترین نیازهای انسان نیاز به خوراک است که با استفاده صحیح و به اندازه از مواد غذایی می توان شادابی ، سلامت وانرژی لازم برای خانواده را بدست آورد 2) پوشاک: نعمت لباس که زینت بدن و حافظ گرما و سرما می باشد اولویت بعدی مصرف خانواده است شخصی از امام کاظم(ع) سوال نمود: انسان دارای ده پیراهن باشد اسراف است ، فرمودند : نه ، واین بیشتر موجب نگاهداری لباس های اوست. لیکن اسراف آنست که لباس آبرومند (و قیمتی) خود رادر جاهای کثیف و یا هنگام اشتغال به کار روزانه و در گل و خاک بپوشی (طبرسی، 112) لذا لباس متعدد داشتن خود نوعی رعایت اقتصاد است.

3) مسکن : برای مسکن خوب بهتر است به نکاتی چون همسایه های خوب، استحکام بنا ، آفتاب گیر بودن اتاق ها و نزدیک بودن به محل کار و تحصیل توجه داشت 4) تحصیل : اسلام به علم آموزی توجه خاصی دارد حتی در صورت تزاحم هزینه ها با صرف نظر از هزینه های غیر ضروری ، تحصیل در اولویت است. 5) بهداشت و درمان: خانواده با رعایت اصول بهداشتی داخل و خارج خانه در حفظ سلامت اعضا کوشا باشد 6) اوقات فراغت: فرصت هایی در زندگی برای تفریح، مسافرت ، زیارت ، میهمانی ، دید و بازدیدهای فامیل برای تنوع و شادابی زندگی لازم است. 7) تزئین و آرایش ، عطر و وسایل رفاهی: امام رضا(ع) می فرمایند: شایسته است که انسان هر روز عطر بزند و اگر نتوانست یک روز در میان و اگر نتوانست در هر جمعه و این اندازه را ترک نکند. (شیخ صدوق ج1، 279) 8) انفاق ، تعاون ، مددکاری : خداوند در قرآن می فرماید: ان احسنتم احسنتم لانفسکم (اسراء /7) «اگر نیکی کردید در واقع برای خودتان نیکی کرده اید ، نیکی کردن موجب برکت اموال و ایجاد محبت بین افراد و بدرقه راه کردن دعای نیازمندان می شود. 9) مصارف شرعی و پرداخت مالیات: بعنوان شهروند مسلمان علاوه بر پرداخت مالیات و عوارض شهری، موارد دیگری از پرداخت های مالی نیز بر عهده افراد است. مثل: خمس، زکات، زکات و فطره و ... » (رحیمی، 1379، 190)

صرفه جویی

«اسراف در شرع مقدس مذموم و از لحاظ علم اقتصاد نیز مردود است. اکثر مردم فکر می کنند که برای بهبود وضع زندگی باید درآمد خود را افزایش دهند، در حالی که راه دومی هم برای اینکار وجود دارد و آن کاهش هزینه و صرفه جویی است. قسمت اعظم کالاها و خدمات در جامعه ، توسط خانواده ها تامین می گردد صرفه جویی در هزینه های مختلف، منبعی برای پس انداز و سرمایه گذاری بیشتر و در نتیجه تولید افزون تر در آینده است. اگر فرهنگ مصرف در کشور اصلاح شود ، دولت قادرخواهد بود با پول آن حداقل غذای مورد نیاز برای تامین امنیت غذایی همه اقشار مردم را تهیه کند دستور العمل کلی برای صرفه جویی : 1) مصرف کالاهای غیر ضروری و تجملی کم شود. 2) از کالاهای ساخت داخل استفاده شود 3) فرهنگ صحیح مصرف تبلیغ شود. 4) کیفیت کالاها بهبود یابد یا دوام آن بیشتر شود.

صرفه جویی در مصارف خانه و راه های آن

1) صرفه جویی در مصرف انرژی: استفاده از لامپ های کم مصرف، استفاده نکردن از وسایل برقی پر مصرف در ساعات اوج مصرف  و ... 2) صرفه جویی در مصرف آب: استفاده ضروری و به اندازه آب ، عدم شستشوی حیاط و ماشین با آب تصفیه شده 3) صرفه جویی در مصرف غذا ، تهیه غذا به اندازه مصرف ، حفظ و جلوگیری از فاسد شدن غذا، نگهداری صحیح نان وخرید به موقع و ... 4) صرفه جویی در پوشاک : حفظ لباس بزرگترها برای کوچکتریها ، تبدیل لباس های مندرس به دستمال یا دستگیره 5) صرفه جویی برای خرید هدیه: آموختن هنرهای تزئینی و تهیه هوا یا از این طریق ، عدم خرید هدایای گرن قیمت 6) صرفه جویی در وسایل مدرسه: آموزش صحیح استفاده از لوازم التحریر و روپوش به کودکان، صرفه جویی در مصرف کاغذ 7) صرفه جویی در دارو: جلوگیری از هدر رفتن آنها، نگه داری آنها در یخچال یا تحویل به مراکز خیریه درمانی 8) صرفه جویی در وسایل خانه : تعمیر صریح وسایل خراب شده ، استفاده مطلوب و طبق دستور کالا 9) صرفه جویی در مسکن، استفاده صحیح از خانه ، تعمیر لوله ها و رفع خرابی پشت بام 10) صرفه جویی در زمان : برنامه ریزی و پرهیز از بی نظمی: پرهیز از میهمانی های غیر ضروری ، جلوگیری از خریدهای حساب نشده 11) صرفه جویی در تولید زباله : با تفکیک زباله ها در خانه و برگشت دادن کاغذ و پلاستیک و ... به مراکز بازیافت مداد را به چرخه تولید بازگرداند.

توجه: انجام و آموزش این رفتارها امری لازم و جزء وظایف مدیریت خانه است، احساس مسئولیت در برابر داشته ها و امکانات، و استفاده عقلانی ازآنه بخشی از تکالیف دینی و تربیتی زندگی است. (رحیمی، 1379، 198) بطور کلی می توان از این نکته استفاده کرد که حضرت علی (ع) می فرمایند : هر مقدار که قناعت کنی کافی است ! (دشتی ، 1384 ، 713)

 

نتیجه گیری

آنچه در این مقاله آمده بیانگر نحوه مدیریت صحیح و اگاهانه در خانواده می باشد که نتیجه آن همکاری و همدلی همگانی در حل مشکلات بویژه مشکلات اقتصای است و باعث رشد و تعالی خانواده و نیل به اهداف الهی می گردد. علاوه بر آن موجبات پیشرفت و ترقی جامعه را نیز فراهم می آورد.

شناخت هزینه های زندگی ، آشنایی با راه های صحیح مصرف کالا و نحوه صرفه جویی در مصارف خانگی سبب می شود تا خانواده میزان درآمد و خرج خودرا بسنجد و خرید و فروش، ضیافت و مسافرت هایش را براساس آن تنظیم نماید.

آشنایی با سیره و منش اهل بیت علیهم السلام و الگوپذیری از ساده زیستی و زندگی بی آلایش آنان، خانواده را از اسراف و تجمل گرایی دور می کند و موجب می شود اعضای خانواده در آرامش در کنار یکدیگر زندگی خوبی را داشته باشند.


 

طـاهره نخعــی

مدرسه علمیه حضرت رقیه (سلام ا...علیها ) – کاشمر

پائیز 91

 


 

منابع و ماخذ

  • قرآن
  • نهج البلاغه
  • احمدی، حبیب الله ، فاطمه (س) الگوی زندگی، انتشارات فاطمیه ، قم ، چاپ ششم ، 1379
  • اکبری، محمود، صمیمانه با عروس و داماد ، انتشارات نور الزهرا (س)، قم، چاپ سی ام ، 1391
  • جمعی از نویسندگان ، مدیریت اصلاح الگوی مصرف از دیدگاه اسلام ، مدیریت مطالعات و تحقیقات حوزه نمایندگی ولی فقیه در جهاد کشاورزی ، نشر آموزش کشاورزی، کرج، چاپ اول ، 1388
  • حائریان اردکانی، محمود، مدیریت خانه، نشر دانشگاه الزهرا (س) ، با همکاری معاونت آموزش و پژوهش مرکز امور مشارکت زنان، تهران 1381
  • رحیمی یگانه، زهرا، خانواده موفق : راهکارهای دستیابی به یک خانواده متعادل، نشر حدیث راه عشق، اصفهان، چاپ دوم، 1379
  • کشوادی ، طاهره ، اقتصاددر خانواده، انتشارات دانشگاه پیام نور ، تهران، چاپ سوم ، 1386
  • مکارم شیرازی ، ناصر، تفسیر نمونه، انتشارات اسوه، قم ، چاپ اول ، 1388
  • مهدوی کنی ، محمدرضا، نقطه های آغاز در اخلاق عملی ، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، چاپ بیست و پنج، 1388
  • مطهری ، مرتضی ، نظام حقوق زن در اسلام ، انتشارات صدرا، تهران، چاپ شصت و دو ، 1391
  • مطهری ، احمد ، رابطه اقتصاد عمومی ، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی
  • سایت Jasjoo.com