آثار و فوايد كار و تلاش دراسلام

رای دهی:  / 14
ضعیفعالی 

چكيده

كار و تلاش به عنوان عامل مهمي در رشد معنوي و تربيتي و سلامت فكري و معيشتي انسان موضوعي است كه در قرآن و روايات متعددي انسان را به آن دعوت و توصيه نموده است .

در قرآن كريم از كلمات مترادف و هم معني با كار و تلاش و مشاغل انبياء و توصيه¬ها و تشويق¬هاي آنان به كار و تلاش ياد شده است ؛ در اين نوشتار علاوه بر مطالب فوق به مفاهيمي از جمله ارزش كار در اسلام و محبوبيت آن ، پيامدهاي بيكاري ، آثار و فوايد كار و تلاش ، كسب¬هاي حلال و حرام در اسلام ، تاثير مال حرام بر نسل اشاره شده است.

 

كليد واژه : كار و تلاش ، بيكاري ، كسب حلال و حرام

 

000مفهوم کار و شغل در حوزه اقتصاد

«مجموعه اعمالی که انسان به کمک مغز، دست ، ابزارها و ماشین ها ، در راه تولید ثروت با ایجاد خدمات انجام می دهد و در مقابل بر انسان تاثیر می گذارد» (غلام عباس توسلی، جامعه شناسی کار و شغل ص 10)

در فرهنگ قرآن ، واژه هایی که برای «کار اقتصادی، به کار رفته عبارتست از «استاجره (قصص:26) ، یضربون فی الارض (مزمل20)، «لتبغوا فضلا من ربکم (اسراء12) و اعدوا ما   اسطتعتم من قوه (انفال 60)

ارزش کار در اسلام

قرآن: اسلام با توجه به اهمیت فوق العاده «کار» در زندگی فردی و اجتماعی بشر بر کار و تلاش انسان تاکید ویژه ای می کند. قرآن کریم به طور صریح همه بهره مندی های انسان را در گروه کار و تلاش او می داند، آنجا که می فرماید:وان لیس للانسان الاما سعی (نجم36)«للرجال نصیب مماا کتسبوا و النساء نصیب مماا کتسبن»

روایات

ابن عباس نقل می کند:

رسم پیامبر اکرم (ص) این بود که وقتی با مردی برخورد می کرد که نیرو و قوتش مایه شگفتی آن حضرت می شد، سوال می فرمود آیا این شخص حرفه و شغلی دارد و به کاری مشغول است؟ اگر جواب منفی بود واز بی کاری شخص مطلع می شد، می فرمود: (این شخص) از چشم من افتاد ، زمانی که از علتش سوال می شد، حضرت بیان می کردند که علت آن است که مومن اگر شغل و کار نداشته باشد چه بسا دین فروشی خواهد کرد (تا لقمه نانی بدست آورد)

(محمد باقر مجلسی ، بحار الانوار ، ج100 ص 9)

انس بن مالک می گوید:

رسول ا... (ص) از جنگ تبوک باز می گشت ، سعد انصاری به استقبال او آمد، حضرت با او مصافحه کرد و دست سعد را ز بروخشن یا فت فرمود: چه صد مه و آسیبی به دستت رسیده است ؟ سعد گفت یا رسول ا... با طناب و بیل کار می کنم و سرو کار با آب و چاه و بیل و طناب است و درآمدم را خرج معاش خانواده ام می نمایم. رسول اکرم (ص) مقابل افراد بی شماری که این صحنه را می دیدند دست آن کارگر زحمت کش را بوسید و گفت این دستی است که آتش با آن تماس پیدا نمی کند (اسدالغابه ج2 ، ص266)

(محمدبن یعقوب کلینی ، کافی، ج5، ص78،ج7)

حضرت کاظم (ع)

ای هشام، هر گاه دیدی دو گروه در حال جنگند، از تلاش برای کسب روزی حلال در آن روز دست بر مدار .

باز از امام کاظم (ع) نقل است :

پیامبر خدا و امیرالمومنین و پدران بزرگوارم با دستهای خود کار می کردند و کار و تلاش ، از سیره پیامبران و رسولان و صالحان است.

(شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج3، ص 162، ح 3593)

از امام صادق (ع) نیز نقل کرده اند:

به هر کس از د وستان خود که رسید ید سلام برسانید و بگویید فلان بی فلان (جعفر بن محمد) به شما سلام می رساند و به آنان بگویید : ... چون نماز صبح گزارد ید و تمام شد هر چه زودتر در پی طلب روزی روانه شوید و خواستار روزی حلال باشید و بدانید که خدای بزرگ روزی شما را می دهد و کمکتان می کند.

(محمدرضا ، محمد و علی حکیمی ، الحیاه، ج 5 ، ص 465 )

امام صادق (ع) فرمود:

علی (ع) را بیل کار می کرد و شخم می زد او از مال و دوست رنج کار خویش هزار برده آزاد کرد.

(کافی ، ج5، ص 74 )

در برخی روایات و آیات، حرفه بزرگان د ین بیان شده است تا پیروان آنها انگیزه بیشتری برای کار و فعا لیت داشته باشند.

برای مثال در قرآن آمده است

و ما تلک بیمینک یا موسی قال هی عصای اتوکوا علیها و اهش بها علی غنمی ولی فیها مارب اخری (طه 17،18)

وای موسی ! اینک بازگو چه بدست راست داری ؟ گفت این عصای من است که بر آن تکیه

 مي ز نم و برگ مي تكانم برای گوسفندانم (و یا گوسفند انم را می رانم) و حوایج دیگر نیز با آن انجام می دهد.

قال انی ارید ان انکحک احدی بنتی هاتین علی ان تاجرنی ثمانی حجع فان اتمت عشرا فمن عندک و ما اریدان اشق علیکم ستجدنی ان شاء الله من الصالحین (قصص 27)

شعیب گفت : من اراده آن دارم که یکی از دو دخترم را به نکاح تو در می آورم. بر این مهر که هشت سال ا جیر من باشی و اگر ده سال تمام کنی به میل و اختیار تو من در این کار بر تو رنج نخواهم نهاد. ان شاء الله مرا شخصی شایسته این خدمت خواهی یافت. (انبیاء 8)

((و علمناه صنعه لبوس لکم)) و ما به او (داوود) صنعت زره ساختن آموختیم.

«برخی از روایات بر جا مانده نیز چنین می خوانیم:

حضرت آدم به کشاورزی ، ادریس به خیاطی، نوح به نجاری و ابراهیم به زراعت و دامداری می پرداخت، یعقوب و ایوب هم دامدار بودند شعیب و موسی شبانی و کارگری می کردند داوود زره ساز بود هود و صالح تجارت می کردند. لوط به کشاورزی اشتغال دا شت سلیمان با آن حکومت منحصر به فرد، حصیر بافی می کرد و عیسی نیز به نجاری مشغول بود.

(بحارالانوار ج 100 ص 56 ج 34 )

محبوبيت کار از منظر اسلام

از نظر اسلام، کار امری مبارک و مقدس است حضرت علی (ع) در این باره می فرماید: و آنکه به حرفه و کاری مشغول است، محبوب خداست» (وسایل شیعه ج17ص23)

 امام صادق (ع) نیز می فرمایند : «کسی که برای اداره زندگی اش می کوشد هم سنگ مجاهد در راه خداوند معرفی شده است » (فروع کافی ج 5 ص 78)

همچنین به فرموده امام رضا (ع) مقام وی برتر از مقام مجاهد در راه خدا دانسته شده است.

امام صادق (ع) نیز فرموده اند: «خیری نیست در وجود کسی که بدنبال جمع آوری مال از راه حلال نباشد تا بد ین وسیله آبروی خود را محفوظ دارد و د ین خود را ادا کند و صله رحم انجام دهد (وسائل ا لشیعه ج 17 ص 33)

محمد بن منکدر می گوید: روزی از روزهای گرم به اطراف مدینه می رفتم امام باقر (ع) را دیدن او مردی تنومند و سنگین بود و به طراف مزرعه می رفت با خود گفتم سبحان ا.. بزرگی از بزرگان قریش در چنین ساعتی و با چنین حالتی در طلب دنیاست. نمی ترسی که در این حالت اجل تو در رسد. در حالی که عرق می ریخت با گشاده رویی پاسخم داد گفتم خدا حال تو را نیکو گرداند، بزرگی از بزرگان قریش در چنین ساعتی و با چنین حالتی در طلب دنیاست . نمی ترسی که در این حا لت اجل تو در رسد. درحالی که در طلب دنیا هستی. فرمود اگر مرگ در رسد و من در حال كارو تلاش باشم، مرگم فرا رسیده است در حالی که به اطاعت وا نجام فرمان الهی مشغول هستم تا بوسیله آن خود وخانواده خود را از تو و مردم بی نیاز سازم من آنگاه می ترسم که مرگ من فرا رسید در حا لیکه به گناهی از گناهان مشغول باشم «گفتم راست گفتی خدا تو را رحمت کند می خواستم موعظه ا ت کنم اما تو مرا موعظه کردی (وسائل الشیعه ، ج 17، ص 41)

قال الصادق (ع) . یا ا بن جندب ! بلغ معا شر شيعتنا و قل لهم لاتذهبن بکم المذا هب فولله لا تنال و لا یتنا الا بالورع و الاجتهاد فی الدنیا و ... )

ای پسر جندب ! به همه شیعیان ما این مطلب را برسان وبه آنها بگو! به راههای گوناگون در نیفتید به خدا سوگند که به ولایت ما د ست نتوان یافت مگر با پارسایی و کوشایی و تلاش چشمگیر در دنیا .

(تحف العقول حسن بن علی بن شعبه حرانی، ترجمه و تحقیق ، صادق حسن زاده ، قم، آل علی، چاپ سوم ، 1383 ، ص 540)

از حضرت علی (ع) نقل شده است که می فرماید: « من وجد ماء و ترا با ثم افتقرا فا بعده الله»

کسی که آب و خاک کافی در اختیار دارد ولی فقیرانه زندگی می کند از (رحمت) خدا بد ور است (وسائل الشیعه ج 17 ص 41) طبیعی است که براساس این فرموده حضرت علی (ع) زندگی فقیرانه دا شتن در عین بهره مندی از آب و خاک کافی یا سبب نداشتن کافی در به کارگیری این ثروتهای خدادادی ا ست و یا به د لیل رها کردن کار و تلاش در استفاده بهینه از این امکانات است.

نکوهش بيکاری در اسلام

امام علی (ع) در هشداری، بی کاری و تن پروری را نکوهش کرده وفرموده است : با  اراده سست، ضعف پیشگی ، گرایش به بیکاری ، بعید است که انسان به سعادت برسد (عبدالواحد ابن محمد تمیمی آمدی ، غررالحکم و درر ا لحکم ، ص 326)

بی توجهی به کار و روی آوردن به تنبلی و بیکاری ، در حوزه اقتصاد ، روان شناسی و جامعه شناسی ، به عنوان یک معضل و پدیده زیان بار معرفی شده است که اختلالات روانی، ناهنجاری های اجتماعی و بزهکاری از پی آمدی های آن ا ست. ادامه یافتن این مشکل برای مدت طولانی آسیبهای روانی جبران ناپذیری را در سطح کلان بوجود می آورد. آسیب هایی که عزت و اعتماد و اتکای به نفس را از افراد بی کار می گیرد.

بی کاری، تنها ریشه اقتصادی ندارد، یعنی حتی با جریان فعالیتهای اقتصادی نسبتا مطلوب درجامعه وجود مشاغل کافی و متنوع برای افراد ، شماری از کار کردن سرباز می زنند. این نوع بی کاری، ریشه فرهنگی دارد. در ا ین گونه مواقع باید با ایجاد فرهنگ کار و ارزش گذاری به همه نوع مشاغل و هدایت به سوی نگاه عبادی به کار ، انگیزه ها را افزایش و تعداد بی کاران را کاهش داد. (کار و تلاش، رمز موفقیت ، جمعی از نویسندگان، مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، چاپ زلال کوثر، فروردین 89 ، ص 54)

پیامبر اکرم (ص) با افراد بی کار به سردی برخورد می کرد و آشکارا نارضایتی خود را نشان می داد. روزی ایشان مرد نیرومندی  را دید با تعجب پرسید : «آیا حرفه ای دارد» گفتند بی کار است فرمود : اوکه کار نمی کند ارزشی ندارد. (مستدرک الوسائل ج 13 ، ص 11)

بی شک انسان بی کار افزون بر رنج خود ، خانواده واطرافیانش را هم از این نظر در فشار و سختی نگه می دارد و به آنها آسیب می رساند امام صادق (ع) می فرما ید: ((انسان تنومند اگر کار نکند، در خوش گذرانی و بطالت می افتد و سرانجام به خود وخویشاوندانش آسیب های جدی می رساند))(فضل بن عمر، توحید مفضل ، ص 40)

 امام علی (ع) نیز در گفتاری این گونه بر این مهم ا شاره می کند «سهل انگاری وتنبلی به از بین رفتن حقوق دیگران می انجامد.» مستدرک الوسایل ، ج 12، ص 66

پی آمدهای بيکاری

بیکاری وتنبلی بذر شومی است که ثمری جز نگون بختی ندارد. در روایات نتایج منفی زیادی برای آن بیان شده است و باا ندکی اند یشه درباره این پی آمدهای ناگوار، میتواند دلایل و انگیزه های انسان برای کار و تلاش را بیشتر دانست .

1-      مبغوض شدن نزد خدا

 

 

امام باقر (ع) فرمود(( حضرت موسی (ع) گفت: پروردگار ! از کدام یک از بندگانت بیشتر تنفر داری خداوند فرمود : آن کس که شب ها چون مرداری در بستر خفته و روزها را به بطالت و تنبلی می گذارند)). (بحار الانوار،ج 73 ،ص180،ح 8)

2-      مبغوض شدن نزد پیامبر وا مامان معصوم (ع) 

امام باقر(ع)مي فرمايند(( من از مردي كه نسبت به كارهاي دنيوي خويش تنبل و بي اعتنا باشد نفرت دارم آن كس كه در كار دنياي خويش تنبل باشد در كار آخرتش تنبل تر خواهد بود)) (کافی ج 5 ، ص 85 ،ج 4)

3-      به اجابت نرسیدن دعای بیکار

امام صادق (ع) نقل می کند : از پیامبر (ص) چنین رسیده است! گروه هایی از امت من دعایشان مستجاب نمی شود ومردی که در خانه می نشیند و می گوید خدایا ! روزی مرا برسان، اما درجستجوی روزی از خانه بیرون نمی رود خدای بزرگ به او می فرماید : ای بنده من! مگر بدن سا لم به تو ندادم تا به دنبال کار بروی و روزی خود را بدست آوری؟ (الحیاه ج 5 ص 493)

4-      سربار جامعه شدن و د وری از رحمت حق

پیامبر اکرم (ص) فرمود(( هر کس بار زندگی اش را بر دوش دیگران اندازد و سربار مردم باشد، ازرحمت خدا به دور است. ))

محمد حسن حر عاملی ، وسائل ا لشیعه ، ج 12 ، ح 18

رسول خدا (ص) می فرمایند : هر کس به عائله خویش نرسد ملعون است ، ملعون (الحیاه ، ج 5 ، ح 491)

5-      بزهکاری و آلودگی به فساد

امام علی (ع) فرموده است : اگر کار زحمت دارد بیکاری مدام هم فساد آور است. (الحیاه ج 5 ص 493 )

6-      بی اعتباری و از دست دادن آبروی اجتماعی

معاذ بن کثیر لباس فروش می گوید : به امام صادق (ع) عرض کردم : اکنون که پولی پس انداز کردم کار بازار را ترک  کنم؟ حضرت فرمود : در این صورت اعتبارات رااز دست می دهی و دیگر کاری به تو سپرده نمی شود.

در اینجا به برخی ازدیگر پیامد های فردی و اجتماعی بیکار اشاره می کنيم.

-          هدر رفتن استعدادها و توانایی های جسمی و فکری – وحشت فزاینده از اقدام کار – فرسودگی زودرس و از بین رفتن نشاط روحی و جسمی – بدبینی به دیگران (بویژه اگر توام با فقر باشد) – ایجاد دلسردی افراد کوشا و پر تلاش جامعه (بویژه اگر افرادی بی کاراز رفاه نسبی واحترام کاذب اجتماعی برخوردار باشند)

((کار و تلاش  رمز موفقیت ، جمعی از نویسندگان ، مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما ،سال 89،ص 22 ))

آثار و فوايد کار و تلاش

1-      تندرستی :

 رسول اکرم (ص) فرمود: تندرستی ده جز دارد که نه جزء آن در کار و تلاش برای کسب درآمد جهت هزینه های زندگی است و یک بخش آن در دیگر امور است. (متقی هندی ، کنز العمال ، ج 4 ، ص 6 ، ح 9208)

2-      آرامش روح و نشاط در زندگی

پیامبر خدا (ص) می فرمودند : هنگامی که انسان به روزی خود دست یابد، آرامش پیدا می کند».( فروع کافی ، ج 5 ، ص 89، ح 4 )

امام صادق (ع) نقل می کنند که:

کسی که از کار کردن ، عارش نشود و خجالت نکشد ، مشکلاتش کم و فکرش آسوده می گردد و خانواده اش هم به روزی خود می رسند .( بحار الانوار ج 100 ص 7 ح 27)

نفس ا شتغال به کار و احساس مفید بودن تاثیر بسزایی درنشاط روحی و لذت بردن از زندگی دارد.

[اگر تمام نیازمندی های مردم (بدون کار و تلاش) برایشان تامین می شد هرگز زندگی شان گوارا نمی شد و از آن لذ تی نمی بردند]حضرت در ادامه ان به جناب مفضل فرمود : هرگاه شخص میهمان گروهی شود و مدتی در میان انها بماند و بی هیچ زحمتی بخورد و بپوشد و پذیرایی شود ، سرانجام از بیکاری د لزده می شود و در صدد بر می آید تا خود را به کاری مشغول سازد ا کنون تصور کن که اگر همه عمر انسان چنین می گذشت ، چه بر سرش می آمد ؟ (الحیاه ، ج 1 ، ص 635)

3-      عزت و سربلندی :

 رسول اکرم (ص) می فرماید : خواسته های خود را با عزت نفس دنبال کنید (بحارالانوار ج 56 ص 41)

پیامبر خدا (ص) مسلمانان را بر تمكن مالی و بی نیازی از دیگران تشویق و ترغیب می کرد وحتی انجام کارهای سخت و طاعت فرسا را بهتر از کمک گرفتن از این و ان می دانست.

از رسول اکرم (ص) نقل می کنند که فرمود:

اگر یکی از شما ریسمانهای خود را بردارد و به کوه و بیابان برود و پشته ای هیزم جمع کند آن را بر دوش کشد و به بازار برود و با پولش زندگی خود را تامین کند بهتر و آسان تر از آن است که پیش کسی برود. و از او چیزی طلب کند (آن شخص بدهد یا ندهد (نهج الفصاحه ص 655) )

4-      کار به منزله جهاد در راه خدا

پیامبر (ص) فرمودند  کسی که در جهت تامین نیازهای خانواده اش بکوشد، همانند مجاهدی است که در راه خدا جهاد می کند (من لا یحضر القتیه ج3 ص 168)

باز از رسول اکرم(ص) روایت می کنند: تلاش و کوشش درجهت بدست آوردن روزی حلال برای خانواده نزد خداوند ازیک سال کامل شمشیر زدن و ریخته شدن خون به همراه امام عادل با فضیلت تر است. (کنز العمال ج 4 ، ص 6 ، ح 6 ، 92)

5-      نردبان کمال

خداوند با ابزارهای مختلفی که در اختیار بشر گذارده به او اختیار داده است تا با استفاده درست از آنها پله های ترقی وکمال حقیقی را بپیماید یکی از راه های که می تواند در مسیر رسیدن به کمال معنوی به انسان کمک کند کار و تلاش به منظور حفظ کرا مت  انسانی ا ست.

پیامبر اکرم (ص) بی نیازی از دیگران (درسایه کار وتلاش) کمک خوبی در اطاعت از خداست (محمد بن یعقوب کلینی، کافی ج 5 ص 71)

6-      نجات از آتش دوزخ

امام صادق (ع) از جدش رسول خدا (ص) نقل می کند هر کس شب را در طلب حلال با خستگی به روز برساند آمرزیده است (بحارالانوار ج 100 ص 2)

در دا ستان سعد انصاری ، زمانی که رسول خدا (ص) دستان خشن او را بوسید، خطاب به حاضران فرمود: هذه ید لا تمسها ا لنار (اسدالغابه ج  2 ص 269)

البته همه می دانیم هر تلاش و فعالیتی ، مجوز عبوراز پل صراط و ودوری از آتش را به شخص نمی دهد، بلکه شرایط و حدود شرعی آن باید رعایت شود تا این ثمره ها به بار بنشیند.

7-      مشمول رحمت ا لهی بودن در قیامت

پیامبر (ص) فرمود: روز قیامت، سایه عرش الهی بر سر کسی قرار می گیرد که با تکیه با عنایات خداوندی، از خانه خارج شده و برای تامین مخارج زندگی خودو عائله اش ، روی زمین به تلاش وفعالیت می پردازد (میرزا حسین نوری ، مستدرک الوسائل ، ج13، ص 13ح 14586)

8-      گشایش تمام درهای بهشت :

با توجه به روایات ، انسانهای بهشتی به فرا خور کردارشان ، هر یک از درب خاصی وارد بهشت می شوند، ولی هشت درب بهشت خداوند ، به روی کسانی که به کسب و کار حلال مشغولند باز است.

پیامبر اکرم (ص) فرماید : هر کس ازدست رنج خود بخورد، درهای بهشت به روی اوگشوده می شود، تا از هر دری که خواست وارد شود (بحار الانوار، ج 100 ، ص 10 ح 41)

9-      کفاره گناهان

در روایتی از رسولخدا (ص) آمده است که آمرزش برخی از گناهان فقط به واسطه رنجی که فرد در راه کسب مخارج زندگی می کشد حاصل می گردد.

رسول اکرم (ص) فرمود: پاره ای از گناهان است که هیچ نماز و صدقه و روزه ای ، کفاره آنها نمی شود . پرسیدند ای رسول خدا پس چه چیزی آن گناهان را پاک می کند؟ فرمود ناراحتی وسختی هایی که انسان درراه تامین مخارج زندگی می کشد.( جامع الاحادیث ج 22 ، ص 35 )

10-توانایی در یاری رساندن به مستمندان

امام صادق (ع) فرمود : علی (ع) بیل می زد و زمین را احیا می کرد و با در آمد حاصل از دست رنج خود هزار برده را آزاد کرد. (ا لحیاه ج  5 ص 474)

11-هدفمند شدن و استفاده بهینه از اوقات

بسیاری از ا فراد بیکار، خود را با انواع فعالیتهای تفریح، تفننی ، و گاه بیهوده مشغول می سازند در حالی که( کار) بهترین عاملی است که فعا لیتهای انسان را در جهت درست هدا یت می کند.

12- تقویت اراده

از آنجا که کار، نوعی مقاومت در برابر تنبلی و مستی است و با صبر و استقامت همراه می شود، همانند عبادتهایی چون جهاد و روزه ، بانوعی تمرین و مقاومت همراه است.

13-تمرکز قوه خیال

همانگونه که کار، نیروی بدنی انسان را دراختیار می گیرد و با جهت دهی مطلوب از تباهی آن جلوگیری می کند می تواند قوه خیال انسان را نیز در اختیار خود در آورد و آن را از افسار گسیختگی باز دارد خیال انسان به گونه ای است که اگر در اختیار انسان قرار نگیرد بر  افکار انسان مسلط می شود و او را در اختیار خود می گیرد و اگر محکوم انسان نباشد بر او حاکم خواهد شد در واقع نمی تواند بي طرف و بی نقش با شد.

14-واقع بینی و تعدیل آرزوها

انسان بیکار از سویی درپرتو توهم ها ، برای خود آینده ای افسانه ای در ذهن خویش دست و پا می کند و از سویی دیگر به سبب دست نیافتن به آرزوهای خود وناکامی در زندگی دچار سرخوردگی و نومیدی می شود. حال آنکه در پرتو کار و تلاش و با وارد شدن در میدان عمل، با بسیاری از واقعیتها ومشکلات و سنن ا لهی آشنا می شود در نتیجه، آرزوها و برنامه های خود را با جهت «واقع بینی» ترسیم می کند و به صورت ملموس متوجه می شود که برای رسیدن به مقصود، باید براساس «آنچه موجود است» برنامه کرد نه «آنچه در ذهن و خیال خود می پردازد»

15- فکر و اندیشه منطقی

کار وتلاش از دیدگاه انسان را با قوانین عقلی و منطقی هماهنگ می سازد کمتر اتفاق میافتد که انسانهای تلاش گر، پیروزی خود را از راه های غیر معقول و تخیلی دنبال کنند، برخلاف انسانهای تنبل و گریزان از کار که معمولا به «توفیقات شانس» می اندیشند.

مثلا برای کسب درآمد به جای روی آوردن به کار و تولید، به راه هایی چون پیدا کردن نقشه گنج، قرعه کشی و برگه های بخت آزمایی فکر می کنند ومتاسفانه بعضی ازهمین افراد گناهکار قمار، تقلب، قاچاق و دزدی های گوناگون می شوند.

16- امیدواری به آینده وخودباوری

زندگی انسان همواره با نگرانی ها و دغدغه های گوناگونی آمیخته است و پیشرفت علم وفن آوری و ابزار مدرن زندگی نیز نمی تواند این نگرانی ها را برطرف سازد و شاید بزرگترین گمشده بشر امروز، کیمیایی گران قیمت (( امید ‍)) باشد.

پرداختن به کارهای سنجیده و عاقلانه ، عامل مهمی است که بسیاری از نگرانی ها را از بین می برد و انسان را به آینده زندگی امیدوار می سازد و ا لبته این فایده کار، قبل از هر چیز، در کتاب تجربه انسانی به ثبت رسیده است. (کار وتلاش رمز موفقیت ، جمعی از نویسندگان، ص 28)

کسب حلال و حرام در اسلام

نظامهای اقتصادی جهان معاصر، انسان را در انتخاب کار و کسب مال به طول کلی آزاد و رها گذاشته اند و به وی اجازه می دهند که هم از راه های درست وهم از راههای باطلی چون رباخواری، قمار بازی، احتکار ، بازار سیاه سازی و ... به جمع ثروت بپردازد بی آنکه برای حقوق دیگران ارزشی قائل شود و از پایمال کردن اصول اخلاقی پی آمدهای اجتماعی سیاسی و اخروی آن دست بردارد.

بدیهی است این نوع برخوردها مشکلاتی همچون تورم، تکا ثر ، برده داری نوین ومفاسد اخلاقی و سیاسی رادرپی دارد. در چنین جامعه ای ، زندگی مشکل و طاقت فرسا می شود. انسان بودن ، لگد مال و ارزشهای انسانی سرکوب می گردد.

در مقابل، آنچه در نظام اقتصادی اسلام، بیش از هر چیز می درخشد و اهمیت دارد، حلال بودن کسب و کارا ست به این معنا که شخص در بدست آوردن مال و سرمایه ، برای خورد وخوراک، پوشاک و تامین دیگر هزینه های زندگی، از راهی کسب درآمد کند که آزاد است و از نظر شرعی ممنوع نیست.

در آیات و روایات به شکل های گوناگون به پیروان دین اسلام تاکید شده است که کسب روزی خود را تنها از راه حلال پی جویی کنند.

((یاایها الناس کلوا مما فی الارض حلالا طیبا و لا تتبعوا خطوات شیطان انه لکم عدو مبین ))(بقره 168)

ای مردم از آنچه در زمین است حلال و پاکیزه را بخورید و از وسوسه های شیطان پیروی نکنید که او دشمن آشکار شما ست .

حلال چیزی است که شرع آن را ممنوع نکرده باشد و «طیب» به چیزهایی گفته می شود که موافق طبع سا لم انسانی ا ست نقطه مقابل آن ((خبیث ‌))ا ست که طبع آد می از آن تنفر دارد.

((و کلوا مما رزقکم الله حلالا طیبا و تقوا ... الذی انتم به مومنون)) (مائده 88)

واز هرچیز حلال و پاکیزه ای که خدا روزی شما کرده ، بخورید و بترسید از خدایی که به او ایمان آورده اید.

قرآن از سویی به کسب حلال امر می کند و از سویی دیگر از ضد آن یعنی حرام خواری نهی می کند. رسول خدا (ص) می فرمايد:((طلب الحلال فریضه علی کل مسلم و مسلمه .)) سعی وتلاش در جهت بدست آوردن در آمد حلال بر هر مرد و زن مسلمان واجب است (بحارالانوار ج 100، ص 9)

خداوند به پیامبر (ص) سفارش فرموده است (( یا احمد ان ا لعباده عشره اجزاء : تسعه منها فی طلب الحلال : ای احمد به راستی که عبادت ده جزء دارد و نه جزء آن در کسب روزی حلال قرار داده شده است)) (همان ج 74 ، ص 27)

 از امام صادق (ع) هم روایت می کنند (( ان ولی علی لا یا کل الا ا لحلال لان صا حبه کان کذا لک .))دوست علی (ع) جز حلال نمی خورد زیرا  سرور و مولای او چنین بوده (کافی، ج8، ص 163)

کارهای کاذب

یکی از بد ترین آسیب ها وآفت ها برای هر جامعه، روی آوردن به کارهای کاذب و دوری از کار مفید و مولد است در کارهای کاذب، تنها سود شخص در نظر گرفته می شود و در آن نه ا ثری از توجه به منافع دیگران به چشم می خورد و نه خیری از تلاش و فعا لیت است. اهل بیت (ع) آشکارا ما رااز دست زدن به چنین کارهایی نهی کرده اند. برای نمونه امام صادق (ع) می فرماید : دوست ندارم آسیابی را اجاره کنم و همان آسیاب را با قیمتی بیشتر به دیگری اجاره دهم ، بی آنکه در آن آسیاب کاری انجام داده باشم و آن را مجهز تر کرده باشم (وسائل الشیعه ، ج 13 ، ص 295)

در روایتی دیگر نیز امام صادق (ع) ما را از دست زدن به این عمل نهی می کند (مبادا) شخصی خانه ای را اجاره کند و بعد آن را به مبلغی بیشتر اجاره دهد بدون آنکه در آن خانه اقدامات جدیدی به عمل آورد (اقتصاد نا ، ص 226)

همچنین از امام صادق(ع) درباره کسی پرسیدند که تعهد می کند کاری راانجام دهد ولی بعد از آن همان کار را با قیمت کمتر به دیگری واگذار می کند و از این راه منافعی بدست مي آورد. امام فرمود: نمی تواند چنین کاری را انجام دهد مگر آنکه قسمتی از کار را شخصا انجام داده باشد (همان ص 225)

از این رو ، امامان معصوم (ع) آن دسته از کارهای دروغین و معاملاتی را كه در آنها از منافع جامعه چشم پوشي شده و همه سود،براي شخص متمركز شده است ،   به شدت نفی می كنند و افراد جامعه را از دست زدن به چنین کارهایی باز می دارند زیرادر چنین کارهایی از تلاش و تولید و خدمت از سوی شخص خبری نیست. از همین رهگذر ، فلسفه حرمت ربا آشکار می شود، به گونه ای که برخی پول انباشته خود را به نیازمندان قرض می دهند و بدون آنکه کاری انجام دهند یا در آن کار شریک شوند و خطر احتمالی آن را بپذیرند با وام گیرنده شرط می کنند پول بیشتری باز می گردانند این عمل سبب می شود کسانی بدون فعالیت و کار به ثروت های زیادی برسند و پولی که بایددر جامعه در گردش باشد در دست عده ای خاص متمرکز شود ادامه این کار سبب خواهد شد نیازمندان جامعه، نیازمند تر و رباخواران، حریص تر و ثروتمندتر و به طبقه ای استثمارگر تبدیل شوند. (کار و تلاش رمز موفقیت ، جمعی از نویسندگان ، ص 74)

عوامل آلوده شدن به ربا

امام علی (ع) می فرما یند : ای مردم ابتدا احکام، سپس تجارت ! به خدا قسم که ربا در میان امت ناپایدار تر از حرکت مورچه بر روی تخته سنگ سیاه است (میزان الحکمه ج4)

امام علی(ع) می فرمایند : آن که بدون دانستن احکام دین سودا گری کند به ورطه ربا افتد (همان) امام علی (ع) می فرمایند : کسی که احکام دین خود را نداند و دست به سودا گرای زند ، بارها و بارها گرفتار ربا شود. (همان)

برحذر داشتن از ربا

پیامبر اکرم (ص) می فرمایند : روزگاری بر مردم فرا می رسد که همه ربا خوار شوند و اگر هم کسی ربا نخورد گرد آن بر دامن او بنشیند (میزان الحکمه ج 4 )

امام صادق (ع) می فرمایند : سه کس درپناه خدای عزوجل باشند تا آنگاه که خداوند از حسابرسی (بندگان) فارغ شود مردی که هرگز گرد زنا نگردد ، مردی که مالش را هرگز به ربا آلوده نسازد و مردی که درا ین دو کار هرگز واسطه نشود (میزان الحکمه  ج 4)

اثر مال حرام بر فرزند در رحم

اولین حالت های پدر و مادر درفرزند آینده شان تاثیر فراوانی خواهد  داشت نطفه ای که فرزند از آن تشکیل می شود باید از جهت ظاهری دارای ویژگی های باشد تا فرزند سالم تشکیل شود اما مهمتر از آن این است که آن نطقه از مال حلال بوچود آمده باشد پس از این مرحله، هر آنچه مادر در دوران بارداری می نوشد و می خورد تبدیل به خون شده و در رگهای جنین جریان می یابد اگر پاک باشد آثاری مثبت و ا گر پلید و حرام باشد آثاری زشت خواهد دا شت تا آنجا که رسول گرامی اسلام (ص) تاثیر فراوان رفتار و گفتار و خوراک مادران را بر فرزندان با این بیان تاکید کرده اند.(( الشقی من شقی فی بطن امه و السعید من سعد فی بطن امه بدبخت کسی است که در رحم مادر بدبخت شده و سعادتمند نیز کسی است که در رحم مادرش سعید وخوشبخت شده است)) (حقي،اسماعيل بن مصطفي،روح ا لبيان،ج1،ص104)

تاثير مال حرام بر نسل بعد

بسیاری از صفات ظاهری و معنوی انسانها ، بوا سطه وراثت به فرزندان و نسل های بعد منتقل می شود یکی از آثار حرام خوری نیز ظهور و بروز آن در نسل آینده انسان است. حضرت صادق (ع) در این باره می فرماید : «کسب الحرام یبین فی الذریه»آثار درآمد و کسب حرام در نسل بعد آشکار می شود » (کافی ج 5 ص 125)

امام باقر (ع) در آثار مال حرام می فرماید : ((ان الرجل اذا ا صاب مالامن حرام لم یقبل منه حج و لا عمره و لا صله رحم حتی انه یفسد فیه الفرج)) ا گر انسان از مال حرام استفاده کند حج وعمره و صله رحم او پذیرفته نمی شود بلکه بواسطه حرام در فرزندان ونطفه وی اثر زشت ، ظاهر می شود (وسائل الشیعه ، ج 17 ، ص 91)

گناه تا عمق انسانیت اثر می کند و رفتار نسل های بعد را نیز تحت تاثیر قرار می دهد زیباترین شاهد این مطلب سخن خداوند است که به یکی از انبیاء خویش فرمود(( و ان آثار الذنب یبلغ الی البطن السابع)) همانا آثار گناه تا نسل هفتم تاثیر می کند( بحارالانوار ج 110 ص 90 )

پدران و مادرانی که همه همت و تلاششان را به تغذیه فرزندانشان از راه حلال معطوف می دارند بی تردید این فرزندان در آینده در زمینه های فرهنگی ، اجتماعی واقتصادی جامعه مفید و سودمند خواهند بود.

کانون خانواده زن مسلمان و کار و فعاليت

مولا علی علیه السلام در ارتباط با کار کردن زنان فرموده است: کاری که خارج از توانایی زن است به دستش مسپار که به حال او مناسب تر است و بر او آسایش خاطر بیشتر می بخشد و زیبایی اش را پایدارتر می سازد زیرا زن همچون گل خوش بو است.اگر ساعاتی از اوقات خود را به شادمانی و پرداختن به لذت های مباح اختصاص ندهد، به خوبی ازعهده وظایف خویش همانند کار و عبادت کردن بر نخواهد آمد، زیرا اگر فکر انسان پیوسته به سبب پرداختن به تفریحهای

 سا لم و به موقع از فرسودگی رها شود و نشاط دوباره بیابد آدمی همواره کارها و وظایفش را به خوبی انجام خواهد داد.

یکی از نویسندگان درباره لزوم حفظ تعادل در کار و پرهیز از غرق شدن در کار چنین می نویسد: مردان و زنانی که در کار و فعالیت اقتصادی خویش غرق شده اند و جهان را از دریچه درآمد می نگرند و خانواده خود را به دست فراموشی می سپرند از ایفای تکلیفی که در این زمینه بر عهده دارند غفلت می ورزند، با دست خویش زمینه تزلزل خانواده و نابسامانی آن را فراهم می سازند. کاری با ارزش است:

 که هدف آن فداگاری، رشد شخصیت، خلاقیتي كه سازنده ي  خوشبختی خود و دیگران باشد زنان و مردان امروزی که قسمت اعظم وقت خود را در پشت میزاداره ها و مانند آن صرف کار کردن می نمایند.

از منظر عقل و شرع، کار باید در حد توان انسان ها باشد حفظ تعادل در انجام کار، ارزشمندی و تقدس کار و توجه فراوان قران و روايت ها نسبت به آن بدان معنی نیست که آدمی تا آنجا به کار بپردازد که نه  وقتی برای عبادت برایش باقی بماند و نه زمانی برای تفریحات سالم و بهره مندی از لذت های حلال. از آنجا که اسلام دین تعادل است در عین توصیه فراوان به کار، به رعایت اعتدال در کار نیز سفارش کرده است در حدیثی از امام موسی بن جعفر(ع) چنین آمده است بکوشید که وقت شما 4 قسمت باشد. قسمتی برای مناجات با خدا بخشی برای کار و فعالیت پاره ای برای معاشرت با برادران و افراد مورد اعتماد که عیبهای شما را یادآوری کنند و از دل نسبت به شما اخلاص ورزند زمانی هم به پرداختن به لذت های مشروع و حلال اختصاص دهيد نکته مهمی که در پایان این حدیث بیان شد بسیار قابل د قت است و از آن چنین بر می آید اگرانسان هنگامی که با اعصابی خسته و ناراحت به خانه بر می گردد کوچکترین برخورد، ناچیزترین حادثه در خانه موجب بروز اختلاف شدید می گردد.( مقاله تشويق به كار و تلاش از ديدگاه قرآن و روايات ، فاطمه نادعلي ، مجله كوثر ، ش42 ، ص100)

در چه راهی تلاش کنـيم؟

عده ای از مردم در راه منافع دنیوی و جایگاه خیالی و پوچ می کوشند و از توجه به حقایق عالم هستی، کاملا غافل هستند. آنان از کسب فضا یل روحی و معنوی که همیشه جاود ان خواهد ماند و تامین کننده سعادت دنیا و آخرت انسان ا ست ،غفلت می ورزند هدف آنان کسب و تجارتی پر درامدتر و بد ست /اوردن سود بیشتر ا ست و مقصد جدی آنان در زندگی به دست آوردن ثروت بیشتر و بهره فراوان تر است. بسیاری از مردم در برنامه های خود با توجه به هد فی که دارند همه مسائل مربوط را با د قت بررسی می کنند و پس از يقین به موفقیت – اگر چه نسبی باشد – به انجام آن می پردازند. برخی از آنان در مسائل عبادی به مسئله ارزش کار در نزد خداوند توجهی ندارند و حال آنکه پذیرفته شدن عمل در نزد پروردگار، عمل را با ثمر می سازد. به همین جهت، حضرت علی (ع) می فرماید(( کونوا علی قبول العمل اشد عنایه منکم علی العمل)): به پذیرفته شدن عمل، بیشتر توجه داشته باشید تا به خود عمل (بحار الانوار ج 71 ص 173.) امالی صدوق ص 11)

دردرگاه خداوند پذیرفته شدن عمل، ملاک ارزش و قیمت است نه ا صل عمل. اگر کاری را خداوند نپذیرفت هیچ گونه ارزشی ندارد. بنابرا ین باید درراهی تلاش کنیم که مورد رضایت خداوند است و در فکر پذیرفته شدن آن هم باشیم.[1](سيد مرتضي مجتهدي سيستاني،اسرار موفيت،ص 341)

بهمن ماه 91 مرجان نوروزي مغاني

استاد مدرسه علميه حضرت رقيه سلام الله عليها كاشمر

 



[1] = سید مرتضی مجتهدی سیستانی، اسرار موفقیت، ص341